Imaxínese unha partícula de ouro dun tamaño que sexa a mil millonésima parte dun metro. A súa cor xa non será amarela e as súas propiedades tamén serán diferentes. E o mesmo lles pasa ao resto dos materiais, que a escala nano ofrecen un novo universo de propiedades con aplicacións de todo tipo e en tódolos sectores. «A escala nanométrica permite deseñar materiais con propiedades únicas e revolucionarias», asegura José Rivas Rey (A Pontenova, Lugo, 1947), un auténtico pioneiro na investigación e aplicacións da nanotecnoloxía, a ciencia que manipula a materia a escala case atómica para crear novas estruturas, materiais e dispositivos. Catedrático emérito de Electromagnetismo na Universidade de Santiago e primeiro director do Laboratorio Ibérico Internacional de Nanotecnoloxía, Rivas foi o encargado de inaugurar onte en Santiago o curso académico da Real Academia Galega de Ciencias (RAGC) cunha lección maxistral que tivo como título «Nanotecnoloxía: o mundo máis alá dos límites microscópicos».

—Vostede foi pioneiro neste ámbito. Cambiou moito a cousa?

—Nós reunimos no ano 1986 en Santiago nun congreso moi importante a 140 expertos porque xa se falaba do interese na nanotecnoloxía, en particular da electrónica, para chegar a facer transistores a escala nanométrica. Logo Mihail Roco convenceu a Bill Clinton de que era moi importante, porque senón habería un colapso da electrónica. E entón disparouse a investigación e a partires do 200 xa empeza a aparecer un interese masivo polo nano. E a partires do 2010 empeza a aplicarse noutras áreas, como a saúde ou o medio ambiente. E agora xa é unha ciencia moi transversal que abarca moitos campos.

—Está en todo?

—O nano invádeo todo. Xa é practicamente moi difícil atoar sectores onde non estea implantada. Desde a alta tecnoloxía, como o sector espacial, ata as telecomunicacións, enerxía, téxtiles, construción, automóbil, novos materiais... Se no ano 1947 tivemos a revolución industrial da microelectrónica, agora estamos a asistir a un momento parecido, no que xoga unha baza moi importante a nanotecnoloxía, unida a biotecnoloxía; ás tecnoloxías da información e de intelixencia artificial, e as ciencias cognitivas. Estas catro cousas están configurando algo novo que ao mellor é o preludio dunha nova era. E xa temos aplicacións moi importantes na saúde, en computación, en teléfonos móbiles...

—Qué será o próximo?

—Agora empézase a falar de cousas que hai trinta anos parecían imposibles. Un chip antes era un chip, pero agora fálase de biochips; de nanorobótica; de nanosistemas; de redes neuronais en circuítos electrónicos; de biosensores; de bioenxenería... A nanotecnoloxía xa non é agora unha cousa dos físicos, senón unha ciencia multidisciplinar, que se consolidou nas catro ciencias. Penso que estamos asistindo a unha nova revolución científica e tecnolóxica mesturada nesas catro áreas.

—Por poñer un exemplo, os implantes cerebrais con fins médicos, nos que está a traballar Elon Musk e moitos outros. Serían posibles sen nanotecnoloxía?

—A nanotecnoloxía está xogando moi probablemente un papel moi importante nestes avances, porque se empregan materiais máis nanoestructurados, máis lixeiros, máis pequenos e menos contaminantes e con propiedades distintas as que coñecíamos. Hai unha parte importante que fixo a nano e a microelectrónica, que foi a democratización da tecnoloxía.

Leer más: Un caballo de Troya para el cáncer: investigadores gallegos diseñarán cápsulas biocompatibles para llevar la terapia CAR-T a tumores sólidos

Tamara Montero

—Por qué?

—Antes, por exemplo, facer un transistor custaba 10 dólares, e hoxe fanse millóns de transistores por 10 dólares. E todo o mundo ten acceso a eles, porque todo o mundo ten un teléfono móbil ou un ordenador. A nanotecnoloxía é un campo que o impregna todo, porque agora os materiais fanse nanoestructurados, no sentido de que son cada vez máis pequenos, máis lixeiros, máis perfectos e con mellores propiedades.

—A ciencia aportou cambios de forma progresiva, pero agora da a impresión de que os avances irán moi rápido. Pensa o mesmo?

—Sí, porque a ciencia xera máis ciencia, e entón os cambios non son lineais, senón exponenciais. E a presenza da nanotecnoloxía, da intelixencia artificial e da biomedicina vainos facer máis rápido. Pero creo que hai un problema: que a sociedade sexa capaz de absorber moitas innovacións, e non é un problema menor. Como tampouco a necesidade dunha regulación ética ou medioambiental destes avances. Aínda que eu son positivo.

—Vostede foi o primeiro director do Laboratorio Ibérico Internacional de Nanotecnoloxía. Estase a consolidar como referencia?

—Eu fun o primeiro director e rematei no 2014, pero penso que si se está a consolidar como unha referencia. Cando marchei deixeino cun persoal de 150 persoas e co último director xa eran en torno a 400. Está nun bo momento.

«A sociedade ten que crer nos seus investigadores»

 

 

José Rivas tamén é o coordinador dun proxecto que desenvolverá biocápsulas cargadas cunha terapia CAR-T para atacar o cancro desde dentro. Desta forma será posible empregar a inmunoloxía con CAR-T en tumores sólidos, o que agora non é posible.

—Como vai o proxecto?

—Estamos no primeiro ano e vai todo segundo o previsto. Xa temos as biocápsulas e estamos probando as células, aínda que non probamos con animais.

—Qué avance suporá?

—A idea é que as células CAR-T tamén se poidan empregar en tumores sólidos, o que sería un avance tremendo. A idea é poñer as cápsulas preto do tumor e entón actuar sobre el. A biocápsula sería o cabalo de Troia; e as células CAR-T os soldados gregos que van destruír Troia, ou neste caso o cancro.

—Unha patente súa e de Arturo López-Quintela deu luar á creación de Nanogap, unha empresa agora consolidada a nivel internacional. ¿Ese é o exemplo de como a ciencia pode axudar a sociedade?

—Pódese pensar así. Esta empresa é un bo exemplo de que no mundo nano pódense facer cousas prácticas. Son empresas do coñecemento.

[[@embed::0003_201902SM3P10998]]

—Refírome a que igual serían máis necesarias iniciativas deste tipo.

—Eso seguro. Pero tamén a sociedade ten que crer nos seus científicos, e ese é o problema. É certo que faltan cartos, pero tamén hai sociedades como as centroeuropeas e nórdicas que valoran moito aos seus científicos e os apoian. Nós non somos capaces de transmitir a importancia da ciencia, porque realmente o benestar da sociedade depende dela. E tamén é certo que non somos suficientemente emprendedores.

—¿A qué se refire?

—A que os españois e os europeos en xeral temos medo ao fracaso. O americano é máis emprendedor. Se tes unha idea innovadora tes que probala. E se non funciona tampouco é un desastre.

---

---

---